Opis
Dział: STREFA PRAWA
Autorzy: Dominika Gancarczyk, Joanna Stec, Bernard Król
Pod koniec XX w. pojawiły się pierwsze informacje i ostrzeżenia o obecności w glebie, wodzie i w organizmach żywych nierozkładalnych w środowisku fluorowanych związków powierzchniowo czynnych, pochodzących także ze środków pianotwórczych. W 2000 r. firma 3M dobrowolnie wycofała z produkcji i sprzedaży swój flagowy produkt – środek pianotwórczy typu AFFF: Light Water (w Polsce znany jako Lekka Woda). Po 25 latach rozpoczął się czas przymusowego pożegnania nie tylko ze środkami pianotwórczymi AFFF, lecz ze wszystkimi korzystającymi z fluorowanych technologii chemicznych, tj. FP, FFFP i ich wersjami alkoholoodpornymi – AR.
Pierwszym w Unii Europejskiej dokumentem prawnym ograniczającym stosowanie pian gaśniczych zawierających związki fluorowane była dyrektywa 2006/122/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 2006 r. Wprowadziła ona zakaz i ograniczenia w stosowaniu PFOS (sulfonianu perfluorooktanu). To substancja powszechnie wykorzystywana w pierwszych środkach pianotwórczych AFFF.
W Polsce zaimplementowano tę dyrektywę rozporządzeniem Ministra Gospodarki. Oba dokumenty już dziś nie obowiązują, natomiast wszelkie ograniczenia i zakazy dotyczące substancji fluorowanych, także tych obecnych w środkach pianotwórczych, trafiły do dwóch aktów prawnych UE: rozporządzenia REACH [1] oraz rozporządzenia TZO [2], które z licznymi zmianami obowiązują do dziś.
PFOS był pierwszym związkiem chemicznym spośród fluorowanych składników środków pianotwórczych objętym regulacjami prawnymi. Wraz z podobną grupą substancji – kwasem perfluorooktanowym (PFOA), jego solami i związkami pochodnymi – został „nieoficjalnie” zaliczony do grupy związków C8, czyli tych charakteryzujących się ośmiowęglowym łańcuchem alkilowym. Nieco później restrykcjami objęto związki o krótszym łańcuchu – 6-węglowym (C6): PFHxS i PFHxA (kwas pefluoroheksanosulfonowy oraz kwas undekafluoroheksanowy), a następnie perfluorowane kwasy karboksylowe o długości łańcucha od 9 do 14 węgli (PFCA C9-C14).
Tak jak w przypadku C8 i C6, na listę substancji „zastrzeżonych” wciągnięto ich sole i substancje pochodne.
Europejska Agencja Chemikaliów (ECHA) spostrzegła w pewnym momencie, że wyszczególnianie kolejnych substancji fluorowanych w prawie i obejmowanie ich indywidualnymi restrykcjami jest dla niej kłopotliwe. Stąd pojawił się pomysł, aby jednym zapisem prawnym objąć nie tylko wszystkie wykorzystywane, ale i możliwe w przyszłości do wykorzystania w środkach pianotwórczych chemikalia per- i polifluorowane (ang. PFAS: Per- and Polyfluoroalkyl Substances). Jest to to grupa tysięcy substancji niewystępujących naturalnie w środowisku, stworzonych syntetycznie. Ich potencjalny wpływ na zdrowie człowieka wzbudza obawy, zwłaszcza, że są wyjątkowo mobilne i w zasadzie nierozkładalne. Źródłem ich obecności w przyrodzie są oczywiście nie tylko piany gaśnicze. Ponadto istniało ryzyko zastępowania substancji zakazanych innymi, np. o krótszym łańcuchu, ale ocenianymi jako równie szkodliwe dla środowiska. Z tego powodu Komisja Europejska zdecydowała się wypowiedzieć wojnę wszystkim bez wyjątku substancjom fluorowanym. W toku prac nad zakazem uznano, że dla pian gaśniczych należy opracować indywidualny zakazowy akt prawny. I tak oto w październiku 2025 r. opublikowano rozporządzenie o roboczej nazwie PFAS w pianach gaśniczych [3].
